ปัญหาหนึ่งในศิลปะการเขียนเรื่องสั้นที่ดำรงอยู่ในทุกสมัยก็คือ จะทำให้ ‘สิ่งที่ไม่ได้เขียน’นั้น ปรากฎขึ้นได้อย่างไร

ผู้เขียนเรื่องสั้นจะต้องแสวงหาหนทางในการทำให้ผู้อ่านรู้ในสิ่งที่ตนอยากจะบอกแต่บอกไม่ได้ เพราะการบอกนั้นจะลดทอนเนื้นหาของสิ่งที่จะบอก หรือแม้แต่ทำลายความเป็นศิลปะในเรื่องสั้นลงให้กลายเป็นเพียงนิทานสอนใจ (อันที่จริง แม้แต่นิทานสอนใจก็ยังแสวงหาชั้นเชิงในการบอกเล่าเพื่อให้ผู้อ่านรู้สิ่งที่ต้องการ’สอน’ เพียงแต่มีการเฉลยในตอนจบเพื่อประกันว่าสิ่งที่ผู้อ่านหรือผู้ฟังจะต้อง’รู้’นั้นคือสิ่งเดียวกัน)

รวมเรื่องสั้น ผลงานของนักเขียนถนัดซ้ายผู้ด้อยพัฒนา ของ วรวิช ทรัพย์ทวีแสง ได้ใช้ความพยายามอย่างยิ่งในการที่จะ’ไม่บอก’ผู้อ่านจนดูเหมือนจะข้ามเส้นไปสู่การ’ไม่มีอะไรจะบอก’

คำถามแรกจากผู้อ่านที่ผู้เขียนจะต้องเผชิญจึงคือ ‘เขียนมาให้อ่านทำไม?’ เพราะข้อตกลงข้อแรกในการอ่านเรื่องสั้นระหว่างผู้อ่านและผู้เขียนก็คือ ผู้เขียนเขียนเรื่องออกมาให้ผู้อ่านอ่านก็เพื่อจะ’บอก’อะไรสักอย่าง ถ้าไม่มีอะไรจะบอก แล้วจะเขียนมาให้อ่านทำไม?

“ผมไม่ได้เขียนรหัสมาให้ถอด ถึงต้องมีเฉลยว่าสิ่งที่ผมจะบอกคืออะไรอย่างไร แล้วบอกว่าถูกต้อง”

ข้างต้นเป็นบางส่วนจากบทสัมภาษณ์วรวิช ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์กรุงเทพธุรกิจ วันที่ 2 มกราคม 2554 คำกล่าวนี้มักได้ยินได้ฟังจากนักเขียนอยู่บ่อยครั้ง แต่มันก็เป็นเพียง’ท่าที’ หรือ’การแสดงออก’อย่างหนึ่ง เพราะไม่สามารถตอบคำถามได้ว่า ถ้าไม่มีอะไรจะบอก(จริงๆ) แล้วเขียนมาให้อ่านทำไม? เพราะงานเขียนในกรณีที่เป็นงานเขียนสาธารณะนั้น ผู้เขียนย่อมคาดหวังการตอบสนองจากผู้อื่น อย่างน้อยก็คือ’การอ่าน’ ผู้เขียนไม่ได้เขียนออกมาเฉยๆ ไม่ได้เขียนเสร็จก็เผาทิ้งหรือเก็บไว้ในลิ้นชัก แต่ได้ทำการเผยแพร่ และแม้แต่ใช้พลังอย่างมากมายเพื่อจะเผยแพร่ข้อเขียนออกไปสู่สาธารณะ ความเป็นไปของกิจกรรมเหล่านี้ทั้งหมด ล้วนตั้งอยู่บนข้อตกลงระหว่างผู้เขียนและผู้อ่านว่า ผู้เขียนต้องการเสนออะไรบางอย่างซึ่งมากไปกว่าแค่กระดาษสี่เหลี่ยมเอามาเย็บติดกันเป็นเล่ม อย่างไรก็ตามในบทสัมภาษณ์ชิ้นเดียวกันนี้ วรวิชก็ได้ขยายความเพิ่มว่า

“ผมอยากให้ผู้อ่านถามตัวเองมากกว่า ว่าอ่านแล้วคิดอย่างไรหรือได้รับอะไรไป นั่งก็คงเป็นสิ่งที่เรื่องสั้นของผมทำหน้าที่ คือสื่อความนั้นๆ ไปถึงผู้อ่าน ซึ่งบางทีผมไม่ได้คิดถึงตรงนั้นด้วยซ้ำ ถ้าคนอ่านอ่านงานผมแล้วเห็นความคิดตัวเอง นั่นผมถือว่างานผมได้ทำหน้าที่อย่างดีแล้ว”

จากคำตอบข้างต้น ทำให้เห็นว่า ‘อะไรบางอย่าง’ที่วรวิชต้องการเสนอกับผู้อ่านนั้น ไม่สามารถ’บอก’ได้ เพราะสิ่งที่ผู้เขียนต้องการเสนอจริงๆ คือ ‘กระบวนในการขบคิด (โดยตัวของผู้อ่านเอง)’

เงื่อนไขของการ ‘มีอะไรบางอย่างจะบอก’ นั้น กล่าวได้ว่าเป็นพันธกรณีระหว่างผู้เขียนและผู้อ่าน โดยเฉพาะในกรณีของเรื่องสั้นพันธกรณีนี้ยังมีความพิเศษขึ้นไปอีก กล่าวคือ นอกจากผู้อ่านจะคาดหวัง’อะไรบางอย่างที่ผู้เขียนจะบอก’แล้ว ผู้อ่านยังคาดหวังอีกด้วยว่าอะไรบางอย่างนั้นจุถูกบอกเล่า’อย่างไร’ และสิ่งนี้ก็ขับเคลื่อนพัฒนาการของศิลปะการเขียนเรื่องสั้นให้มีความเปลี่ยนแปลงในส่วนของชั้นเชิงการเล่าเรื่องมาโดยตลอด จนกระทั่งเกิดการสั้นสะเทือนในแวดวงทางปัญญาครั้งใหญ่หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ปรัชญาความคิดเกี่ยวกับ ‘ความจริงที่ถูกต้องเพียงหนึ่งเดียว’ หรือ ‘ความจริงแท้’ ได้ถูกสั่นคลอนและส่งผลให้เกิดปรากฏการณ์หนึ่งในแวดวงการเขียนเรื่องสั้น ก็คือ การเขียนในสิ่งที่ไม่มีอะไรจะบอก

แต่แม้ว่าการเขียนในสิ่งที่ไม่มีอะไรจะบอกได้สะท้อนให้เห็นการแตกสลายของความจริงสูงสุดในทางปรัชญา แต่เนื้อหาสาระของสิ่งนี้โดยตัวของมันเองก็อนุญาตให้กระทำได้เพียง’ครั้งแรก’ ครั้งเดียวเท่านั้น(Original) เพราะการเขียน ‘สิ่งที่ไม่มีอะไรจะบอก’ ซ้ำๆ ซากๆ โดยไม่ก่อให้เกิดความหมายอะไรใหม่ คือการผลิตซ้ำที่ไร้ความหมายและต่อต้านปรัชญาของตัวมันเอง (กลายเป็นสิ่งเดียวกับสิ่งที่มันโจมตี) และคนอ่านก็อาจตอบว่า “กูรู้แล้วโว้ย (ว่ามึงไม่มีอะไรจะบอก) บอกครั้งเดียวก็พอ”

ดังนั้น ผลสะเทือนของกระบวนการสร้างสรรค์นี้จึงส่งให้องค์ประธานของการเฉลยกระดอนจาก’ผู้เขียน’ มาเป็น’ผู้อ่าน’ โดยผู้เขียนลดทอนฐานะในพิธีกรรมการอ่านจากการเป็นผู้ให้ความหมายมาสูการเป็นเพียง’ผู้ตระเตรียมตัวบท’ และเป็นเพียงผู้ให้บริการพื้นที่ของกระบวนการสร้างความหมายให้กับผู้อ่านเท่านั้น

ทว่า ผลงานของนักเขียนถนัดซ้ายผู้ด้อยพัฒนา ไม่มีอะไรจะบอกจริงๆ หรือ?

สังเกตได้ว่า แม้แต่นัยของชื่อหนังสือ ก็แสดงให้เห็นว่ามี’อะไรบางอย่าง’ที่จะบอก และผู้อ่านก็สามารถรู้โดยนัยได้ในทันที อย่างน้อยที่สุดก็จะต้องรู้ว่า เรื่องสั้นเล่มนี้เป็นเรื่องเกี่ยวกับการเมือง หรืออย่างน้อยก็จะต้องมีความเชื่อมโยงอย่างใดอย่างหนึ่งกับการเมือง

สิ่งที่ผมเห็นว่าน่าสนใจที่สุดในการอ่านรวมเรื่องสั้นเล่มนี้ก็คือ มันเป็นรวมเรื่องสั้นที่มีลีลาการเขียนที่’ไม่บอก’ หรือเขียนโดยลดทอนสิ่งที่จะบอกลงให้น้อยที่สุด ในบริบทการเมืองไทยแบบยุคกลางที่เต็มไปด้วยสิ่งที่’ไม่สามารถจะเขียน’ได้ ดังนั้น การลดทอนสิ่งที่เขียนได้ตามปรกติมาสู่การ’ไม่เขียน’ จึงทำให้เกิดความเท่าเทียมกันระหว่าง’สิ่งที่เขียนได้ตามปรกติ’ กับ’สิ่งที่ไม่สามารถเขียนได้เป็นอันขาด’ ไม่ว่ามันจะเป็นความบังเอิญหรือความจงใจทางศิลปะ แต่มันก็ยังความเป็นการประจวบเหมาะที่น่าอัศจรรย์อยู่ดีสำหรับการเขียน-อ่านเรื่องสั้น ณ ขณะนี้

และอำนาจย่อมขึ้นอยู่กับผู้อ่านว่าจะทำให้’สิ่งที่เขียนไม่ได้’เปล่งความหมายออกมาหรือไม่ในท่ามกลางสิ่งที่เขียนได้แต่ไม่ได้เขียน

…
นิตยสาร: IMAGE  ปีที่ 24 ฉบับที่ 6 มิถุนายน 2554
คอลัมน์​: IMAGE MUST READ
โดย: วาด รวี